دیپلماسی هوش مصنوعی
حمید زنگنه
منتشر شده در رویدادها و تحلیل ها، سال سی و هشتم، شماره 382، مهر 1403، صص. 90-98.
مقدمه
هوش مصنوعی، یک تعبیر عام برای پوشش دادن فنآوریها و متدولوژیهای متفاوت است. اگر چه هیچ تعریف مورد توافق و جهانشمول در مورد آن وجود ندارد، اما این تعبیر اغلب با یادگیری ماشینی مرتبط است. در سند ملی هوش مصنوعی جمهوری اسلامی ایران، این تعریف برای هوش مصنوعی ارائه شده است: «به توانایی ماشین برای انجام عملکردهای خودکار و نظاممند از جمله یادگیری، درک، استنتاج، حل مسأله پیشبینی تصمیمگیری و اقدام از طریق بهکارگیری دانش و اطلاعات و پردازش داده گفته میشود که منشأ اثرگذاریهای گسترده بر انسان و روابط انسانی در محیط فیزیکی با مجازی و همچنین بازتابهای زیستمحیطی است.»
هوش مصنوعی در حال حاضر به یک بخش کلیدی از زندگی روزمره مردم تبدیل شده است و بسیاری از مردم آن را با دستیاران مجازی مانند «سیری» و «الکسا» و الگوریتمهای پیشنهادی در سکوهای مجازی میشناسند. اما طی سالیان گذشته، هوش مصنوعی پیشرفتهای چشمگیری داشته و در عرصههای متعددی اثرگذار بوده است. سامانههای هوش مصنوعی با اتوماسیون، موجب ارتقای هوشمندی، افزایش سرعت و کاهش هزینه روندها، و در نتیجه افزایش کارآمدی میشوند.
موضوع هوش مصنوعی طی سالیان اخیر مورد توجه بیشتری قرار گرفته است. به عنوان نمونه، ارزش قراردادهای دولت آمریکا در ارتباط با هوش مصنوعی، در دوره آگوست 2022 تا آگوست 2023 در مقایسه با دوره زمانی 12 ماه قبل از آن 1200 درصد افزایش داشته و از رقم 355 میلیون دلار به رقم 4 میلیارد و 600 میلیون دلار رسیده است. بخش زیادی از این بودجه به وزارت دفاع آمریکا اختصاص داده است.
همچنین برخی کشورها تلاشهایی برای ایفای نقش بینالمللی در این زمینه داشتهاند. از جمله دولت هلند نشستهای بینالمللی برای تنظیم قواعد حقوقی کاربرد مسؤولانه هوش مصنوعی در عرصه تسلیحاتی برگزار کرده است.
در سطح بینالمللی نیز تلاشهایی از سوی نهادهای منطقهای و بینالمللی در زمینه هوش مصنوعی انجام گرفته است که برخی از آنها عبارتند از:
- تهیه سند «هوش مصنوعی برای اروپا»، توسط اتحادیه اروپا
- تهیه «پیشنهادهای شورا در زمینه هوش مصنوعی»، توسط سازمان توسعه و همکاری اقتصادی
- برگزاری کنفرانس جهانی «اصولی برای هوش مصنوعی: به سوی رهیافتی انسانی»، توسط یونسکو
- تهیه کتابچه «فعالیتهای سازمان ملل متحد در زمینه هوش مصنوعی»، توسط سازمان ملل متحد
در این گزارش به چهار موضوع رابطه هوش مصنوعی و دیپلماسی، کارکردهای دیپلماسی هوش مصنوعی، چالشهای استفاده از فنآوری در دیپلماسی، و پیشنیازهای بهرهبرداری مفید از هوش مصنوعی در عرصه سیاست خارجی پرداخته میشود.
1- رابطه هوش مصنوعی و دیپلماسی
با ورود هوش مصنوعی به همه جنبههای زندگی، به صورت اجتنابناپذیری بر دیپلماسی نیز اثرگذار خواهد بود. هر چه که هوش مصنوعی بیشتر در جامعه تنیده شود، اثر آن بر حوزه کاری دیپلماسی نیز گستردهتر خواهد شد. هوش مصنوعی میتواند تأثیر برجستهای بر دیپلماسی داشته باشد. برای فهم این رابطه مفید است که بین سه موضوع زیر تمایز قائل شویم:
1-1- هوش مصنوعی به عنوان یک موضوع دیپلماتیک
هوش مصنوعی در بسیاری از مباحث دیپلماتیک، از اقتصاد و تجارت، تا امنیت، دموکراسی، حقوق بشر و اخلاق، مورد توجه است. هوش مصنوعی از جمله میتواند در زمان مذاکرات دیپلماتیک از جمله در زمینه توافقها و معاهدات مورد بهرهبرداری قرار گیرد.
2-1- هوش مصنوعی به عنوان ابزار دیپلماتیک
هوش مصنوعی از کارکردهای دیپلماسی و وظایف دیپلماتها حمایت میکند. از آنجا که یک بخش اساسی از کارکرد دیپلماتیک، دادههای متنی از جمله معاهدات و گزارشهای دیپلماتیک است، ابزارهای هوش مصنوعی که بتوانند از تحلیل معنادار دادههای گسترده متنی حمایت کنند، میتوانند موجب افزایش کارآمدی دیپلماتها، دسترسی به منابع بیشتر و صرف هزینه کمتر شوند. با توجه به این که هوش مصنوعی پیشرفتهایی در زمینه تحلیل، شناسایی و شبیهسازی زبان انسانی داشته است، ظرفیت و توانایی حمایت از کار دیپلماتها در تحلیل اسناد داخلی و خارجی، تحلیل سخنرانیها، مشارکت در تأمین محتوا و تدوین سخنرانیها، شناسایی بیانات نفرتانگیز، و مقابله با گسترش تروریسم در شبکههای اجتماعی مجازی را دارد. بهعلاوه، از هوش مصنوعی بهعنوان ابزاری برای حمایت از تصمیمگیری و مذاکرات، ترجمه، تحلیل روندها و آینده تحولات استفاده میشود.
3-1- تأثیر هوش مصنوعی در شکلدهی محیط کار دیپلماسی
هوش مصنوعی مصنوعی میتواند به فنآوری تعیینکننده دوران ما در بخشهای اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و نظامی تبدیل شود. به عبارت دیگر، کشورهای برخوردار از هوش مصنوعی پیشرفته میتوانند قدرت نظامی، اقتصادی و اجتماعی بیشتری را اعمال کنند.
2- کارکردهای دیپلماسی هوش مصنوعی
دیپلماتها با استفاده از هوش مصنوعی میتوانند کارآمدی ارتباطات در شبکه دیپلماتیک را گسترش دهند؛ تصمیمهایی مبتنی بر اطلاعات و دقت بیشتر اتخاذ کنند؛ روندهای در حال ظهور را ببینند؛ به هماهنگی در مورد ابتکارها بپردازند و ائتلافهایی در فراسوی مرزها شکل دهند. نتیجه نهایی این وضعیت، گسترش همکاری و پیشرفت در روابط بینالملل خواهد بود. هوش مصنوعی میتواند در چندین عرصه در خدمت دیپلماسی باشد:
1-2- هوش مصنوعی در خدمت دیپلماسی عمومی
وزارتخانهها و سیاستمداران حسابهای کاربری خود را در شبکههای اجتماعی ایجاد میکنند، و نظرات خود را در مورد موضوعات خاص در آنجا به اشتراک میگذارند. هوش مصنوعی به اشکال مختلفی برای تقویت دیپلماسی عمومی استفاده میشود که برخی از این کاربردها عبارتند از:
- هوش مصنوعی میتواند در زمینههایی مانند انتشار اخبار، ارسال ایمیل، پستهای شبکههای اجتماعی و گسترش ارتباطات، به افزایش سرعت و کارآمدی دیپلماسی عمومی کمک کند. اطلاعات آماده شده میتواند به صورت همزمان در همه سکوهای اطلاعرسانی به سرعت و به سادگی منتشر شود.
- هوش مصنوعی علاوه بر تولید محتوا در متن، میتواند در تولیدات صوتی و ویدئویی نیاز به تعداد بالای نیرو را کاهش دهد.
- الگوریتمهای هوش مصنوعی این امکان را فراهم میکنند که حجم گستردهای از دادهها ارزیابی و تحلیل شوند تا موضوعات مورد علاقه، روایتهای پرطرفدار و در حال ظهور شناسایی شوند و کارگزاران دیپلماسی عمومی از این امواج و جریانها جلو بیافتند. با فهم موضوعات مورد توجه مخاطبان، کارگزاران دیپلماسی عمومی میتوانند راهبردهای خود را در مورد تولید محتوا بهگونهای تدوین کنند که مشارکت بیشتری را جذب کنند.
- با استفاده از هوش مصنوعی میتوان محتوا را متناسب با مخاطبان، و با در نظر گرفتن تفاوتهای فرهنگی، زبانی و منطقهای، تنظیم کرد تا ارتباط بهتر و مؤثرتری با جامعه هدف برقرار شود.
- کارگزاران دیپلماسی عمومی با استفاده از هوش مصنوعی و از طریق تجزیه و تحلیل احساسات جمعی و سنجش اطلاعات میتوانند ایدههایی را در معرض آزمایش قرار دهند.
- هوش مصنوعی میتواند رهبران فکری را در هر جامعه شناسایی کند، مخاطبان هدف را دستهبندی کند، و دقت و اثربخشی کمپینهای دیپلماسی عمومی را بهبود بخشد.
- هوش مصنوعی در شناسایی و پیشگیری از انتشار محتواهای جعلی نقشی کلیدی دارد.
- ابزارهای هوش مصنوعی برای ترجمه، در شکستن موانع زبانی و ارتباط گستردهتر با مخاطبان، مؤثر هستند.
- «چتبات» که برای شبیهسازی مکالمه هوشمند با یک یا چند کاربر انسانی از طریق صدا یا متن طراحی شده است، میتواند بهعنوان یک دستیار مجازی برای رایزن دیپلماسی عمومی و رسانهای عمل کند، با مخاطبان تعامل برقرار کند، به پرسشها پاسخ دهد، و اطلاعاتی در مورد سیاستها و امور بینالملل ارائه کند.
رایزنان دیپلماسی عمومی و رسانهای با کاربردهای هوش مصنوعی، میتوانند وقت خود را صرف امور مهمتری نظیر کارهای تحلیلی، طراحی برنامهها و تعامل با مخاطبان اصلی کنند.
2-2- هوش مصنوعی در مذاکرات بینالمللی
دادهها و چشماندازهای جمعآوری شده توسط هوش مصنوعی میتواند تأثیر زیادی بر برآیند مذاکرات داشته باشد. هوش مصنوعی میتواند در ابعاد زیر در مذاکرات بینالمللی به کار آید:
- حساسیتهای فرهنگی همواره باید در روند مذاکرات مدنظر باشد. هوش مصنوعی میتواند به مذاکرهکنندگان برای تعامل مؤثرتر با شرکای دارای پیشینه متفاوت فرهنگی کمک کند، و به آنها فهم بهتری از ظرافتهای اجتماعی و فرهنگی ارائه دهد. بهعنوان مثال هوش مصنوعی میتواند فهرستی از کلماتی که نباید به کار برد، و توضیحاتی در مورد اهمیت ارتباطات غیرکلامی از جمله استفاده از ژستهای بدن را با توجه به پیشینه فرهنگی طرفهای مذاکره شونده ارائه دهد.
- سامانههای هوش مصنوعی قادر هستند از تجربههای مذاکرات گذشته بیاموزند و الگوهای تکرار شونده در دینامیکهای قدرت در میان طرفهای مذاکره را شناسایی کنند. بهعنوان نمونه، تأثیر احتمالی مکان بر مذاکرات، یا شرایط مذاکرات، قواعد و نحوه تنظیم دستورکار، ترجمه و میانجیگری احتمالی میتواند با کمک هوش مصنوعی مورد بررسی قرار گیرد.
- سامانههای هوش مصنوعی با استفاده از دادههای گسترده میتوانند سناریوهای مذاکرات با گزینههای متفاوت را شبیهسازی کنند. شبیهسازی مذاکرات با در نظر گرفتن اطلاعاتی درباره موضوعات مورد بحث، مواضع مذاکرهکنندگان و دیگر طرفهای ذینفع، به آمادگی هر چه بیشتر مذاکرهکنندگان کمک میکند. اگر چه مذاکرات واقعی دربرگیرنده عوامل بسیار بیشتری است و هوش مصنوعی قادر به محاسبه همه این عوامل نیست، اما شبیهسازی، فرصتهایی برای ارائه ایدههای جدید و گزینههایی برای دورهای بعدی مذاکرات ارائه میدهد. بهعنوان مثال در اولین دور مذاکرات هستهای ایران، تیمی از وزارت انرژی آمریکا ماکتی از یکی از سایتهای هستهای ایران ساخت تا هر تغییری در غنیسازی و توسعه هستهای ایران را بیازماید.
- هوش مصنوعی میتواند موجب افزایش کارآمدی مذاکرات شود. از جمله چشماندازهایی در مورد قواعد رسمی و سبکهای ارتباطاتی ارائه میدهد، و با خلاصه کردن دیدگاههای مقامات و اسناد منتشر شده مرتبط با قواعد مذاکرات، میتواند در سرعت روند مذاکرات اثرگذار باشد. هوش مصنوعی به مذاکرهکنندگان کمک میکند فراتر از تولید متن بروند و به تحلیل گفتگو، شناسایی موضوعات جدید، پیشنهاد تاکتیکهای بالقوه مذاکره، و ارائه پیشنهادهایی برای کارآمدی مذاکره بپردازند.
3-2- اهمیت دیپلماسی هوش مصنوعی برای ارتباطات تجاری
دیپلماسی هوش مصنوعی، کلیدی برای رشد ارتباطات و تماسهای طرفهای تجاری است. بهعلاوه، فنآوریهای هوش مصنوعی بر صنایع و تحولات دیجیتال، اثرگذار هستند و میتوانند مسائلی را در فضای بازار جهانی و همکاریهای بینالمللی ایجاد کنند. بهعنوان نمونه، شرکت پیشروی تأمین کننده خدمات ارتباطات الکترونیکی کره جنوبی به نام «شرکت کی.تی.» در حال همکاری با «شرکت آمازون» در زمینه بهبود خدمات گمرکی مبتنی بر هوش مصنوعی برای مشتریانش هستند. یا «سازمان توسعه صنعتی سازمان ملل (یونیدو)» در حال همکاری با شرکت «هواوی» و شرکای بینالمللی در زمینه گسترش تجارت دیجیتال است.
گسترش تجارت فرامرزی با اتکای به هوش مصنوعی، همچنین موجب شده است دولتها با یکدیگر در زمینه دغدغههای مشترک، از جمله حفظ حریم دادهها، حق مالکیت معنوی، و اخلاق در تجارت فرامرزی همکاری کنند.
4-2- اهمیت دیپلماسی هوش مصنوعی برای امنیت و دفاع ملی
دولتها پیامدهای هوش مصنوعی بر امنیت و دفاع ملی را در نظر دارند. استفاده از هوش مصنوعی در تجهیزات نظامی و جنگافزارهای سایبری، جمعآوری اطلاعات با فنآوریهای جدید، پهپادها و قابلیت تشخیص چهره برای نظارت گسترده، نمونههایی از کاربرد هوش مصنوعی در عرصههای امنیتی و دفاعی هستند.
از این رو دولتها به دنبال طراحی سیاستها و قابلیتها برای تعدیل مخاطرات امنیتی مرتبط با هوش مصنوعی، و شکلگیری همکاریهای بینالمللی از جمله در زمینه ارتقای هنجارها و توافقات برای کنترل این عرصه هستند. به عنوان نمونه طی سالیان گذشته، آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد خواهان ممنوعیت تسلیحات اتوماتیک کشنده طبق حقوق بینالملل و تنظیم یک سند حقوقی برای حفظ این ممنوعیت شده است.
3- چالشهای استفاده از فنآوری در دیپلماسی
اگر چه دغدغههایی وجود دارد که کاربرد هوش مصنوعی و افزایش اتوماسیون موجب گسترش بیکاری میشود، اما برخی هم بر این باورند که گسترش هوش مصنوعی موجب شکلگیری فرصتهای جدید شغلی میشود.
تأثیر هوش مصنوعی بر امنیت سایبری هم دو سویه است: از یک سو، مخاطرات امنیت سایبری علیه سامانههای هوش مصنوعی وجود دارد، و از سوی دیگر هوش مصنوعی برای تأمین امنیت سایبری، از فیلتر اسپم تا کشف نقاط آسیبپذیر و مقابله با تهدیدهای سایبری، به کار برده میشود و میتواند به واکنش مناسب به موقعیتهای پیشبینی نشده و به حداقل رساندن پیامدهای ناخواسته کمک کند.
از جمله اهداف دیپلماسی هوش مصنوعی، کاهش مخاطرات و غلبه بر چالشها در این عرصه است. دو نمونه از این چالشها، امکان انتشار اطلاعات غلط و محرمانه، و دغدغهها درباره اخلاق، انصاف، عدالت و پاسخگویی هستند.
1-3- امکان انتشار اطلاعات غلط و محرمانه
یکی از لوازم پیشبرد موفقیتآمیز دیپلماسی، رعایت پروتکلهای دیپلماتیک و درجهای از محرمانگی است. اما استفاده از فنآوریها در چنین فضایی، دغدغهها و چالشهایی را از جمله در زمینه جعل و دستکاری ظاهر و یا تقلید صدای افراد ایجاد میکند. هوش مصنوعی در کنار کاربردهای مفید، میتواند باعث انتشار اطلاعات غلط در سطح گسترده و دستکاری افکار عمومی از جمله در شرایط انتخابات یا با هدف راهاندازی شورش شود. بهعلاوه ممکن است کانالهای دیجیتال دیپلماتیک تحت نفوذ آژانسهای اطلاعاتی طرفهای ثالث و گروههای جنایتکار قرار گیرد و اطلاعات تبادل شده سرقت شوند. چنین رویدادهایی تهدیدی برای ثبات اجتماعی و تأثیرگذار بر افکار عمومی هستند.
بر این مبنا، چالشهای کاربرد هوش مصنوعی به دغدغه بسیاری از کشورها و البته زمینهای برای همکاری بین آنها تبدیل شده است. بهعنوان نمونه در نوامبر 2023، آمریکا، چین و اتحادیه اروپا یک بیانیه مشترک برای همکاری در زمینه مقابله با چالشهای هوش مصنوعی امضا کردند. این بیانیه با اشاره به مخاطرات سوءاستفاده از هوش مصنوعی، از جمله انتشار اطلاعات غلط و خطرات امنیت سایبری، به دنبال تضمین امنیت در کاربرد هوش مصنوعی، همزمان با پرهیز از ایجاد محدودیت در مسیر نوآوری در این عرصه بود.
2-3- دغدغهها درباره اخلاق، انصاف، عدالت و پاسخگویی
از آنجا که الگوریتمهای هوش مصنوعی دربردارنده قضاوت و تصمیمگیری، به جای روندهای مشابه انسانی هستند، دغدغههایی هم درباره اخلاق، انصاف، عدالت، و پاسخگویی مطرح شده است.
لذا بحثهایی در این زمینه انجام شده، چشماندازهایی ترسیم شده، و دیپلماسی هوش مصنوعی در پی همکاری بینالمللی با هدف تنظیم هنجارها و قواعدی برای توسعه اخلاقی استفاده از فنآوریهای هوش مصنوعی بوده است. در این عرصه، دیپلماتها به دنبال کنار هم قرار دادن منافع متفاوت و حمایت از ارزشهای مشترک در سطح جهانی، با در نظر گرفتن اصول حقوق بینالملل و مسائل مرتبط با شفافیت، انصاف و پاسخگویی هستند.
4) پیشنیازهای بهرهبرداری مفید از هوش مصنوعی در عرصه سیاست خارجی
بهرهبرداری مفید از هوش مصنوعی در عرصه سیاست خارجی، پیشنیازهایی دارد که برخی از آنها عبارتند از:
1-4) آموزش و مدیریت مناسب
بهرهبرداری مفید از هوش مصنوعی در عرصه سیاست خارجی مستلزم آموزش به نیروی انسانی، ایجاد ساختارهای جدید یا تقویت ساختارهای موجود است. ایجاد یک واحد چابک و فرابخشی که وظیفه داشته باشد فرصتهای استفاده از هوش مصنوعی را بهعنوان ابزاری برای دیپلماسی بررسی کند، و شناسایی واحدها و افراد مرتبط فعال در زمینه هوش مصنوعی در بخشهای مختلف وزارتخانه که بتوانند فرهنگ سازمانی در زمینه کاربرد هوش مصنوعی در عرصه سیاست خارجی را ارتقا دهند، حایز اهمیت است.
همچنین لازم است محرکهها و موانع کاربرد هوش مصنوعی در عرصه سیاست خارجی شناسایی و مدیریت شوند. هدف نهایی باید آن باشد که هر دیپلماتی، سطح مناسبی از درک این فنآوری را داشته باشد. همه اینها نیازمند بودجه، برنامهریزی و مدیریت منابع است.
2-4) همکاری با شرکتهای نرمافزاری
وزارتخانههای امور خارجه باید آماده همکاری و مشارکت با شرکت های نرمافزاری برای به دست آوردن ابزارهای مرتبط با هوش مصنوعی و تطبیق آنها با نیازهای خود باشند.
از آنجا که بخش قابل توجهی از عملکرد دیپلماتیک مربوط به دادههای متنی، به عنوان مثال معاهدات و گزارشهای دیپلماتیک است، ابزارهایی که بتوانند از تجزیه و تحلیل معنادار این دادهها پشتیبانی کنند، اهمیت دارند. تجزیه و تحلیل متون، این پتانسیل را دارد که کار دیپلماتها را مؤثرتر کند و زمان و منابع را آزاد کند. در نتیجه، زمان بیشتری را میتوان صرف جنبههایی از کار دیپلماتیک کنند که نیازمند مهارتهای منحصر به فرد انسانی است.
3-4) تهیه و انتشار راهبرد ملی هوش مصنوعی
طی چند سال گذشته، تعدادی از کشورها شروع به تهیه یا انتشار راهبردهای ملی هوش مصنوعی کردهاند. چنین سندی، برای آمادگی در برابر تأثیری که هوش مصنوعی بر روابط بینالملل و دیپلماسی خواهد داشت، ضروری است.
«سند ملی هوش مصنوعی جمهوری اسلامی ایران» طی نامه شماره ۱۴۰۳/۷۸۱۶/دش مورخ 30 تیر 1403 توسط سرپرست ریاستجمهوری و رییس شورای عالی انقلاب فرهنگی ابلاغ شد.
در بند ج ماده 65 «قانون برنامه هفتم پیشرفت» هم به موضوع هوش مصنوعی با ادبیات زیر پرداخته شده است: «دولت مکلف است در راستای حمایت از توسعه زیستبوم تحولآفرین هوش مصنوعی قابل اعتماد و پایدار و بهمنظور تعیین چهارچوبها و سازوکار تعامل تمامی ذینفعان، فراهم نمودن دانش و زیرساختهای دانش فنی، اجتماعی، اخلاقی و حقوقی، ترویج و افزایش آگاهی در مورد کارکردهای هوش مصنوعی در زمینههای مختلف و خطرات بالقوه آن، حداکثر ظرف ششماه از لازمالاجرا شدن این قانون نسبت به اجرای برنامه ملی توسعه هوش مصنوعی با رعایت سیاستهای کلی نظام، مصوبات شورایعالی انقلاب فرهنگی و سند راهبردی جمهوری اسلامی ایران در فضای مجازی اقدام قانونی بهعمل آورد.»
4-4) رصد فعالیتهای دیگر کشورها در عرصه هوش مصنوعی
با توجه به هدفگذاری جمهوری اسلامی ایران برای ایفای نقش رهبری در عرصه منطقهای و اثرگذاری در عرصه جهانی، رصد مداوم اقدامات و پیشرفتهای سایر کشورها بهویژه کشورهای منطقه در زمینه هوش مصنوعی و فراهم کردن تمهیدات به منظور پیشتازی در این فنآوری، از جمله مسائلی است که باید به اولویت تصمیمگیران عرصه سیاست خارجی و دیپلمات های کشور تبدیل شود.
5-4) همکاری بینالمللی
بسیاری از کشورها در راهبردها و گزارشهای ملی خود بر اهمیت همکاری بینالمللی در زمینه هوش مصنوعی تأکید میکنند. از جمله دلایل اصلی آنها برای همکاری در این زمینه، نیاز به ادغام منابع برای تحقیق و توسعه، نیاز به دسترسی به دادههای کلان، تمایل به تعیین استانداردها و توسعه چارچوب اخلاقی، و تمایل به ایجاد و تقویت هنجارهای مشترک و اصول اخلاقی است.
طی سالیان گذشته، تعدادی از کشورها راهبردهای ملی خود در زمینه هوش مصنوعی را منتشر کردهاند. تدوین راهبرد ملی هوش مصنوعی، برای آمادهسازی تأثیر هوش مصنوعی بر روابط بینالملل ضروری است. بسیاری از کشورها هم در راهبردهای ملی خود بر همکاری بینالمللی در زمینه هوش مصنوعی تأکید دارند. چرا که باید پژوهشها و پیشرفتها در این زمینه را به اشتراک گذاشت، همگان تمایل دارند به محدوده گستردهتری از دادهها دست یابند، و تمایل به تنظیم استانداردها و چهارچوب اخلاقی و تقویت هنجارهای مشترک در این زمینه وجود دارد.
بهعنوان نمونه اتحادیه اروپا بر همکاری و هماهنگی نزدیک در عرصه هوش مصنوعی تأکید دارد و به دنبال تنظیم استانداردهای کیفی برای کاربرد هوش مصنوعی و فعالیت بیشتر در مباحث بینالمللی در این زمینه، بهویژه در خصوص کاربرد هوش مصنوعی برای مقاصد نظامی است. یا سازمان ملل نگران شکاف فزاینده بین کشورهای توسعه یافته و کشورهای در حال توسعه، از جمله با توجه به توانایی کشورهای توسعه یافته برای کنترل فرصتهای مرتبط با هوش مصنوعی است. این موضوع بهویژه با توجه به قابلیت هوش مصنوعی برای حمایت از اجرای اهداف توسعه پایدار، برای سازمان ملل حایز اهمیت است.
جمعبندی
در «سند ملی هوش مصنوعی جمهوری اسلامی ایران» ارتقای تعامل و شبکهسازیهای بینالمللی در حوزه هوش مصنوعی در حوزههای زیر گنجانده شده است:
- همکاری در ایجاد یا گسترش اتحادهای بینالمللی هوش مصنوعی در مشارکت با کشورهای همسو و پیشرو و مجامع غیردولتی
- تدوین و انعقاد قراردادهای همکاری بین کشورهای مختلف در حوزههای مرتبط با حکمرانی مالکیت و بهاشتراکگذاری داده
- توسعه همکاریهای مشترک با کشورهای هدف بهمنظور انتقال فنآوری و تجارت محصولات و خدمات از طریق تعریف پروژهها و سرمایهگذاریهای مشترک، ایجاد مراکز تحقیقاتی، سکوها و محیطهای آزمون مشترک در حوزه هوش مصنوعی
- عضویت و مشارکت فعال در مجامع علمی مرتبط منطقهای و بینالمللی و نقشآفرینی فعال در تدوین استانداردهای توافقات و جریانسازیهای بینالمللی
- تعامل با سایر کشورها در طراحی، تدوین و اجرای برنامههای آموزش تخصصی و مهارتی در حوزه هوش مصنوعی.
تحقق این اهداف، مستلزم آشنایی هر چه بیشتر همکاران وزارت امور خارجه با حوزه هوش مصنوعی، تأمین دیگر پیشنیازهای بهرهبرداری مفید از هوش مصنوعی در عرصه سیاست خارجی و اولویت قائل شدن برای همکاری بینالمللی در حوزه هوش مصنوعی در دستورکار سفارتخانههای کشورمان است.
اهم منابع:
- AI diplomacy, Available at: https://www.diplomacy.edu/topics/ai-and-diplomacy/
- Explainer: Understanding AI Diplomacy, Available at: https://meridian.org/news/explainer-understanding-ai-diplomacy/
- Jian (Jay) Wang and Andrew Dubbins, “What Artificial Intelligence Means for Public Diplomacy”, Available at: https://uscpublicdiplomacy.org/blog/what-artificial-intelligence-means-public-diplomacy#:~:text=Using%20AI%20tools%2C%20public%20diplomacy,%2C%20linguistic%2C%20and%20regional%20differences.
- Paul Courtois and Frank Lavadoux, Negotiating Smarter: How AI might Change the Game, Available at: https://www.eipa.eu/blog/negotiating-smarter-how-ai-might-change-the-game/
- Andrew Moore, “How AI Could Revolutionize Diplomacy”, Foreign Policy, 21 March 2023, Available at: https://foreignpolicy.com/2023/03/21/ai-artificial-intelligence-diplomacy-negotiations-chatgpt-quantum-computing/
- Lala Jafarova, Artificial Intelligence and Digital Diplomacy, 1 August 2023, Available at: https://www.e-ir.info/2023/08/01/artificial-intelligence-and-digital-diplomacy/
- Mapping the challenges and opportunities of artificial intelligence for the conduct of diplomacy, Available at: https://www.diplomacy.edu/resource/mapping-the-challenges-and-opportunities-of-artificial-intelligence-for-the-conduct-of-diplomacy/
- Will Henshall, The U.S. Military’s Investments Into Artificial Intelligence Are Skyrocketing, 29 March 2024, Available at: https://time.com/6961317/ai-artificial-intelligence-us-military-spending/
- Work by other international organisations, Available at: https://www.coe.int/en/web/artificial-intelligence/work-other-organisations
- قانون برنامه پنجساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران (۱۴۰۳ـ ۱۴۰۷)، پایگاه مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، قابل دسترسی در:
https://rc.majlis.ir/fa/law/show/1809128
- «سند ملی هوش مصنوعی جمهوری اسلامی ایران»، پایگاه ملی اطلاعرسانی قوانین و مقررات کشور، قابل دسترسی در:
این سایت به انتشار تعدادی از مقالات دکتر حمید زنگنه می پردازد.